O COMENTARIO DE TEXTOS HISTÓRICOS - Que é o comentario de textos históricos?
Un texto histórico é un documento escrito que pode proporcionarnos, tras a súa interpretación, coñecemento sobre o pasado humano. O obxecto de comentar un texto histórico é achegarnos á comprensión dunha época histórica a partir dos elementos proporcionados polo texto. De aí a importancia de situar o documento no seu contexto. Hai que desentrañar o que o seu autor ou autores dixo, como o dixo, cando, por que e onde, sempre relacionándoo co seu momento histórico.
Para comentar un texto seguiremos os seguintes pasos:
1. Lectura e preparación
2. Clasificación do texto
3. Análise do texto
4. Comentario do texto
5. Crítica do texto
6. Bibliografía
1. Lectura e preparación
1.1. Prelectura ou lectura xeral: En primeiro lugar, faremos unha lectura xeral do texto que nos achegará a primeira idea acerca do seu significado. Non faremos ningunha anotación nin subliñado, só ler.
1.2. Lectura comprensible:Nesta segunda lectura preparamos o texto, mediante:
· O subliñado de termos: Resáltanse aqueles máis relevantes, que son claves na comprensión do texto e que serán obxecto dunha análise posterior. Pode tratarse de nomes, datas, números, etc.
· O subliñado de ideas primarias: Realízase sobre aquelas ideas que sinalan as liñas fundamentais do texto.
· O subliñado das ideas secundarias: Reforza e complementa o anterior. Para maior claridade, é aconsellable utilizar un trazo ou cor distintos do precedente.
· Anotacións marxinais: Son de extrema utilidade para sinalar bloques temáticos, facer chamadas aclaratorias, breves comentarios, etc. Podes utilizar chaves ou liñas que delimiten ditas anotacións.
2. Clasificación do texto: A clasificación correcta do texto constitúe o paso inicial da análise e comentario. Nesta parte do traballo é necesario precisar unha serie de aspectos que hai que determinar:
a. Natureza
b. Circunstancias espazo-temporais
c. Autor
d. Destino
a) Natureza do texto: Neste primeiro punto debe determinarse a temática do texto, sinalándoa precisa e brevemente. Segundo as súas características, un texto pode ser:
1. Xurídico: cando ten carácter legal, emana de fontes legais ou establece normas de dereito, ben a nivel nacional ou internacional. Son textos xurídicos as leis e decretos de todo tipo, as constitucións, os tratados e acordos internacionais, e, en xeral, calquera texto político de carácter análogo.
2. Histórico-literario: cando posúe un notorio carácter subxectivo, emanado directamente da traxectoria persoal dun individuo ou grupo, na que se reflicte ou proxecta o proceso histórico. Son deste tipo as memorias, as autobiografías, os recordos históricos, as cartas e notas persoais, os artigos de prensa e, así mesmo, as obras literarias e de pensamento que recollen e dan testemuño da realidade social, por exemplo, a novela ou o ensaio históricos.
3. Narrativo: cando está relacionado ou emana dun feito, circunstancia ou proceso histórico determinado, en función do cal argumenta o autor. Son deste tipo os discursos, as proclamas, as declamaciones, resolucións ou acordos desprovistos de carácter legal e os escritos ou informes de tipo económico ou social.
4. Textos historiográficos: cando se trata da obra dun historiador ou autor posterior aos feitos, que son analizados cunha finalidade investigadora e científica. Entran neste grupo as obras de Historia en sentido amplo.
5. Outros tipos: xudiciais, fiscais, contractuais, económicos, relixiosos, xeográficos, etc.
Algúns textos poden ser clasificados ou incluídos en máis dun destes apartados.
b) Circunstancias espazo-temporais: Han de terse en conta para determinar cando e onde foi escrito o texto. Neste sentido, é imprescindible sinalar:
A data exacta ou aproximada na que o texto foi elaborado:
- Nos textos que inclúen data a tarefa é fácil; en todo caso, ha de someterse a crítica para asegurar a súa veracidade.
- Nos textos que non inclúen data, esta pode deducirse do contido do texto. En todo caso, ha de sinalarse o momento histórico ao que o texto corresponde da maneira máis aproximada posible.
- No caso dos textos historiográficos e no dalgunhas obras literarias (novela histórica, por exemplo) hai que sinalar dúas datas: aquela en a que escribe o historiador ou autor e aquela sobre a que escribe, é dicir: a data na que se elabora o texto e a data na que se sitúa a acción de que fala.
A situación e circunstancias históricas nas que o texto foi creado. Trátase aquí de sinalar o contexto histórico relacionado co texto.
c) Autor: O terceiro punto desta clasificación aborda a identificación do autor do texto. Neste caso é preciso sinalar:
- Cando o texto ten un autor individual, hai que fixar a súa identidade, situación persoal e as circunstancias históricas en que viviu; daranse unhas breves pinceladas biográficas e especificarase a súa relación co contido do texto.
Hai casos nos que:
. O autor aparece como tal no texto: nese caso, só se trataría de constatar a autenticidade de tal autoría.
. O autor non figura no texto: en tal caso, débese identificar o posible responsable polo contido.
- Cando o texto teña autor colectivo é preciso establecelo sinalando os diversos executores, pero destacando entre todos eles o máis significativo.
d) Destino: Identifica a quen se dirixe o texto e os obxectivos que persegue. Indagaremos:
1. A quen vai destinado: se é a unha persoa individual ou a unha colectividade, e se a intención é que permaneza en segredo ou pola contra sexa divulgado.
2. Cal é a súa finalidade: se ten un carácter público ou privado, se é persoal ou oficial e se abarca un ámbito nacional ou internacional. En definitiva, que pretende o seu autor ou autores.
3. Análise do texto: Unha vez clasificado o texto, comeza a análise do mesmo, o que constitúe a parte central do traballo. Esta baséase na análise temática e explicación profunda do seu contido. Ao comezo desta actividade hai que insistir na necesidade da atenta e detida lectura do texto.
Destacaremos dous métodos para explicar e analizar o contido dun texto histórico:
O método literal: consiste en seguir unha orde descritiva coa explicación progresiva de palabras, expresións e alusións que nel aparecen. É un método sinxelo que pode ser moi útil cando temos entre mans un texto moi denso.
O método lóxico: consiste en reagrupar as pasaxes e as explicacións de acordo coa súa temática; resulta útil para textos mal articulados ou confusos.
En calquera caso e independentemente do método empregado, a explicación do contido ha de organizarse desde o nivel máis elemental e concreto ao máis complexo e xeral, de acordo co seguinte esquema:
a) Primeiro nivel: definición e comprensión dos termos, conceptos e datos contidos. Isto supón:
1. Definir de maneira precisa os nomes propios, os nomes técnicos, os de institucións e en xeral, todas as expresións significativas.
2. Aclarar e precisar as alusións históricas, os datos e os feitos aos que se fai referencia.
b) Segundo nivel: captación e esbozo da estrutura do texto resumindo e explicando cada unha dos seus partes. Desta maneira sería desmenuzado e estudado sen que nos resten partes sen comprender.
4. Comentario: Clasificado e analizado o contido, xa estamos en condicións de abordar o comentario. En concreto trátase de tomar o texto como fundamento ou base para desenvolver e disertar sobre o momento histórico nos seus aspectos máis xerais. Desta aclaración obtense unha visión xeral do proceso e circunstancias no que ao texto inscríbese. Consiste, pois, en facer unha completa exposición do tema ao que nos conduciron os pasos precedentes. Esta exposición ha de seguir vinculada ao texto, pero pode desviarse del no seu desenvolvemento, polo que convén establecer uns límites precisos que impidan divagar ou desorientar.
5. Crítica do texto: Permítenos determinar o seguinte:
· A súa autenticidade e exactitude.
· A súa sinceridade e obxectividade.
· O seu interese, é dicir se se trata dun documento decisivo para a análise do momento histórico no que se inscribe ou fai referencia, ou pola contra ten unha importancia relativa ou secundaria.
6. Bibliografía
Ademais das fontes consultadas directamente durante a análise do texto é aconsellable, na maneira do posible, facer mención de:
. Manuais e obras xerais.
. Libros especializados e monografías.
. Artigos de revista.
. Ligazóns a páxinas Web.
. Arquivos sonoros e visuais, etc.
Consideracións finais sobre o comentario de textos
A análise e comentario dun texto concreto non implica a aplicación exacta nin absoluta destas normas metodolóxicas: pode prescindirse de puntos ou apartados ou cambiar a súa orde, adaptándonos ás características particulares do documento. Polo que respecta á exposición do comentario, esta ha de ser compresible e clara e haberá de realizarse de maneira ordenada. Durante a exposición de todo o traballo, han de facerse cantas referencias ao texto sexan necesarias.
Erros máis frecuentes no comentario de textos
1. Digresión ou disertación: Implica utilizar o texto como simple pretexto para expor os nosos coñecementos sobre algún tema, divagando ou desviándose do asunto central.
2. Paráfrasis: É a exposición repetitiva do que di o texto, sen achegar medios para a súa interpretación.
3. Desorde: Adoita reflectirse de varias maneiras: centrándose só na introdución, repetindo ideas, explicando fóra de contexto ou prescindindo dun fío condutor que relacione as ideas co documento.
5. Personalismo: Non debemos expresar opinións ou xuízos desde o noso punto de vista persoal. Sería inadmisible, posto que o exercicio de Historia ha de perseguir a obxectividade e a total ausencia de prexuízos. En tal sentido, é admisible facer valoracións sobre o alcance, fiabilidade ou repercusións do documento pero nunca realizar consideracións sobre o bo ou detestable, belo ou desagradable do asunto ao que alude.
Bibliografía para a teoría e práctica do comentario de texto
ALARCOS, E. y otros: El comentario de texto, Madrid, Castalia, 1977.
CAPITÁN DÍAZ, A.: Comentario de textos filosóficos, Granada, 1976.
ESTEBAN MATEO, L.: Comentario de textos. Textos para la historia de la educación, Valencia, Nau-Llibres, 1980.
HERNÁNDEZ SANCHEZ BARBA, M.: El comentario de textos históricos, Madrid, Tebar Flores. 1978.
LARA PEINADO, F.: Comentario de textos históricos. Método, selección y ejemplos prácticos, Lérida, 1987 [4.a ed.], Dilagro S. A. Ediciones.
NEGRÍN, O. y OSSENBACH, G.: El comentario de textos educativos. Orientaciones metodológicas, ejemplos comentados y antología de textos, Madrid, UNED, 1986 (1.a reimp. 2002).
UBIETO, A.: Cómo se comenta un texto histórico Valencia, Anubar Ediciones, 1976.
ABILIO RABANAL, M. y LARA PEINADO, F.: Comentario de textos históricos. Ediciones Cátedra, Madrid, 1997.
________________________________________________________________
UN ESQUEMA
1. Lectura atenta do texto e materiais complementarios do noso obxecto de estudo.
2. Procura do siginificado de termos descoñecidos ou de difícil comprensión. Utiliza para iso o dicionario.
3. Ordenación do contido.
4. Elección do tipo de esquema. Cando o decidiches, mantén o formato para o resto da materia.
5. Emprego de cores, subliñado e distintos tipos e tamaños de letra, establecendo niveis de xerarquía (subordinación) segundo a importancia de cada concepto. Ademais da cor e a letra (maiúsculas, minúsculas, negrita, cursiva) é esencial realizar sangrías de maior ou menor entidade
Ten en conta: Podes utilizar cantas combinacións desexes. As cores non teñen que ser necesariamente os arriba expostos. Podes utilizar tamén a letra cursiva (inclinada). Pero sobre todo, debes procurar que o esquema sexa claro e atractivo; coida por iso a presentación, a caligrafía e a limpeza da páxina. Dunha ollada debes captar as ideas esenciais do exposto.
O que sempre debes de evitar: Ceder á tentación de utilizar excesiva información. O esquema ten como obxectivo condensala mediante ideas claras e concisas. Nunca debe dar a impresión de confuso (Longo ou aburrido). Que sexa demasiado abigarrado (recargado): non abuses do número de cores, tipos de letra ou viñetas, xa que restarían precisión ao esquema.
Recomendación: Utiliza fichas de tamaño cuartilla no canto de folios. O tamaño do folio en A4 non é o adecuado para un esquema. Un esquema ha de ser facilmente transportable e manexable para que poida utilizarse con independencia do libro ou os apuntamentos. O papel sobre o que ha de escribirse debería ser o suficientemente groso e ríxido como para poder manipularse con frecuencia sen perder a súa textura orixinal. Pensa nas cartas dunha baralla: se apilan, rózanse unhas con outras, son fáciles de abarcar coa man e, con todo, resistentes. Esas propiedades debería posuír o teu esquema. Escribe tanto o anverso, como o reverso da ficha ou cuartilla. Iso permitirache conter a máxima información no mínimo espazo físico, o que redundará nunha sensación de sinxeleza e á vez animarache a consultar o material.
